ΠΡΩΤΗ ΕΒΔΟΜΑΔΑ

ΣΤΗΝ ΕΝΟΤΗΤΑ ΑΥΤΗ ΘΑ ΜΑΘΟΥΜΕ

• Ποια είναι η έννοια και πως ορίζεται η ψυχική ασθένεια
• Ποια είναι τα κυριότερα αίτιά της
• Ποια είναι τα σημαντικότερα είδη της
• Πως κατηγοριοποιείται η στάση της οικογένειας απέναντι στο πρόβλημα

 ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ

Η έννοια της ψυχικής ασθένειας είναι κυρίαρχη στον κλάδο της Ψυχιατρικής, της Ψυχολογίας, της Κοινωνιολογίας, της Νομικής και άλλων επιστημών, και είναι σημαντικό να κατανοήσουμε πώς ορίζεται. Δεν ισχύουν όμως τα ίδια για κάθε επιστήμη, ούτε για κάθε χώρα, ούτε για κάθε χρονική περίοδο, ούτε για κάθε πολιτισμό, ούτε καν για κάθε οικογένεια!

Η δυσκολία περιγραφής και ορισμού που υπάρχει, προκύπτει περισσότερο λόγω της αδυναμίας των λέξεων να περιγράψουν με ακρίβεια, όλο το φάσμα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Πέρα από την καθαυτό σωματική διάσταση, ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται από το συναίσθημα, τη σκέψη και την εν γένει προσωπικότητά του. Αυτές οι τρεις ανθρώπινες διαστάσεις, παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλομορφία, με κάλυψη όλων των ενδιάμεσων καταστάσεων.

  Η ψυχική ασθένεια είναι μια έννοια που τυπικά υποδηλώνει την ύπαρξη μιας συναισθηματικής διαταραχής ή διαταραχής της σκέψης ή διαταραχής της προσωπικότητας, που επηρεάζει αρνητικά την ψυχικά ευεξία, την υγεία και την ασφάλεια του ατόμου.

Είναι πρόδηλο ότι προκειμένου να αξιολογήσουμε και να καθορίσουμε την ψυχική ασθένεια, οφείλουμε να λάβουμε υπόψη και ορισμένα κοινωνικά και θρησκευτικά κριτήρια:

 

• το στατιστικό κριτήριο ή το κριτήριο της μέσης συμπεριφοράς, όπου μη υγιής θεωρείται εκείνος που η συμπεριφορά του αποκλίνει από τη μέση συμπεριφορά των υπόλοιπων μελών της κοινότητας.

 

• το κριτήριο της κλινικά διαπιστωμένης απουσίας της ψυχικής νόσου, το οποίο ορίζει την ψυχική υγεία αρνητικά με την απουσία της νόσου και την παρουσία των θετικών χαρακτηριστικών ψυχικής υγείας.

 

• το κριτήριο της κοινωνικής αποδοχής το οποίο δίνει έμφαση στην κοινωνική επίπτωση της συμπεριφοράς.

 

• το κριτήριο της υποκειμενικής δυσφορίας, όπου τα άτομα διαφοροποιούνται από την επίγνωση και έκφραση της δυσφορίας.

 

Εκτός από τα κριτήρια που προαναφέρθηκαν, υπάρχουν και ορισμένα άλλα, συμπληρωματικά, που θεωρούνται ατομικά χαρακτηριστικά του τρόπου ζωής του ατόμου στον εκάστοτε κοινωνικό του χωρόχρονο. Ως τέτοια θα μπορούσαν να αναφερθούν: 

•  η ενεργητική προσαρμογή του ατόμου στο φυσικό και κοινωνικό του περιβάλλον, που θα του επιτρέψει να ικανοποιήσει τις βασικές του ανάγκες, δηλαδή τις βιολογικές, ψυχολογικές, οικονομικές, κοινωνικές ανάγκες. 

•  η επίγνωση της προσωπικής του ταυτότητας και του σκοπού της ζωής του, των αναγκών για διαπροσωπικές σχέσεις και του κοινωνικού και φυλετικού του ρόλου. 

•  η αντοχή στο στρες που του δημιουργεί το περιβάλλον του.

Οπωσδήποτε, η οικογένεια συνιστά ένα υποστηρικτικό σύστημα και διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στο αν το άτομο θα διαθέτει τα παραπάνω κριτήρια που θα συγκροτούν την ψυχική του υγεία. Η οικογένεια, ανεξάρτητα από τη δομή της, είναι ένα σύστημα που αποτελείται από μέλη που αλληλοεπηρεάζονται. Πρόκειται για έναν ιστορικά εξελισσόμενο παγκόσμιο θεσμό που χαρακτηρίζεται από την οργάνωση κοινής ζωής δύο ατόμων και καθορίζεται από τις μεταβολές του κοινωνικού και οικονομικού πλαισίου. Έχει ως κύρια λειτουργία της την βιολογική, ψυχολογική και πολιτιστική αναπαραγωγή. Τα άτομα που ζουν μαζί υπόκεινται σε καθημερινή συναισθηματική αλληλεπίδραση, γι’ αυτό και η ψυχική υγεία και η φυσιολογική συμπεριφορά του κάθε ατόμου εξαρτώνται τόσο βασικά από αυτόν τον θεσμό.

Βασικά χαρακτηριστικά της φυσιολογικής συμπεριφοράς του ιδανικού ατόμου είναι η οργάνωση και η συστηματικότητα, η αισιοδοξία, η περιέργεια, η ταυτότητα του ρόλου, η ανεξαρτησία, η συναγωνιστικότητα και η ικανότητα συνεργασίας με άλλους ανθρώπους. Επίσης, η ικανότητα σύναψης διαπροσωπικών σχέσεων, η ικανότητα λήψης αποφάσεων, η έκφραση και ο έλεγχος των συγκινήσεων, η αυτό-εκτίμηση και η ασφάλεια. Οτιδήποτε ξεφεύγει κατά πολύ από τα παραπάνω κριτήρια, δημιουργεί την προϋπόθεση ανάπτυξης της έννοιας της ψυχικής ασθένειας.

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΙΤΙΕΣ ΨΥΧΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ

Η αιτία των ψυχικών διαταραχών δεν είναι γνωστή.

Υπάρχουν ωστόσο πολλές υποθέσεις γύρω απ’ αυτό το θέμα οι οποίες βασίζονται σε δύο βασικές αντιλήψεις.

Η μία αντίληψη είναι να θεωρούνται οι ψυχικές διαταραχές ως αποτελέσματα βιολογικών παραγόντων που σχετίζονται με ελαττωματικές λειτουργίες του εγκεφάλου (βιολογικές θεωρίες). Η άλλη αντίληψη είναι να θεωρούνται ως αποτελέσματα εμπειριών του ατόμου κυρίως στην παιδική αλλά και σε άλλες ηλικίες (ψυχολογικές θεωρίες). Ανάμεσα σ’ αυτές τις δύο ακραίες αντιλήψεις υπάρχουν και πολλές ενδιάμεσες, σύμφωνα με τις οποίες οι ψυχικές διαταραχές οφείλονται σε έναν συνδυασμό βιολογικών παραγόντων και εμπειριών του ατόμου.

Υπάρχουν ψυχικές διαταραχές όπου φαίνεται πιο πιθανό τον κυριότερο ρόλο να τον παίζουν βιολογικοί παράγοντες που σχετίζονται με ελαττωματικές λειτουργίες του εγκεφάλου. Αυτές είναι οι ψυχωτικές διαταραχές και οι μη ψυχωτικές που είναι τόσο σοβαρές ώστε να απαιτούν νοσηλεία, χωρίς να μπορούν να βρεθούν εξωγενείς παράγοντες αρκετά στρεσογόνοι για να δικαιολογήσουν την κλινική εικόνα.

Είναι όμως σημαντικό να πούμε ότι ακόμα και σε σοβαρές ψυχωτικές διαταραχές, οι εμπειρίες του ατόμου και ιδίως αυτές της παιδικής του ηλικίας, συνέβαλαν στην εμφάνιση της ψύχωσης και ότι είναι πολύ πιθανό αυτή να μην  εκδηλωνόταν υπό πιο ευνοϊκές συνθήκες. Δηλαδή ακόμα και στις περιπτώσεις που τον κυριότερο ρόλο στην εκδήλωση μιας ψυχικής διαταραχής τον παίζουν βιολογικοί παράγοντες, δεν σημαίνει ότι αυτοί οι παράγοντες είναι καθοριστικοί και από μόνοι τους ικανοί.

Στις μη ψυχωτικές και όχι τόσο σοβαρές ψυχικές διαταραχές (για τις οποίες από δω και πέρα θα χρησιμοποιούμε τον παλιότερο όρο «νευρωτικές») οι βιολογικοί παράγοντες παίζουν πολύ μικρότερο ρόλο και τον κυριότερο τον παίζουν οι εμπειρίες του ατόμου, ιδίως στην παιδική ηλικία.

Βασικές Κατηγορίες Ψυχικών Ασθενειών

• Αγχώδεις διαταραχές (Anxiety Disorders). 

Έντονη εφίδρωση. Ταχυπαλμία. Διαταραχές του ύπνου. Δυσκολία στην αναπνοή ή ακόμα και λαχάνιασμα, κρίσεις πανικού, φοβίες ή αντικοινωνική συμπεριφορά, έντονη θλίψη για μεγάλα χρονικά διαστήματα (ακόμα και κλινική κατάθλιψη), εναλλαγές της διάθεσης (από χαρά σε λύπη … και το αντίστροφο), φόβος και ανασφάλεια.

• Διατροφικές διαταραχές (Eating Disorders)

Η διαταραχή άλλοτε εκδηλώνεται με τη μορφή βουλιμίας και άλλοτε με τη μορφή ανορεξίας. Τα πιο συχνά είδη διατροφικών διαταραχών είναι η νευρική ανορεξία, η νευρική βουλιμία, η ορθορεξία και η ευκαιριακή άμετρη διαταραχή.

• Ψυχωσικές διαταραχές (Psychotic Disorders)

Ακραίες, αντιδράσεις, πολύπλοκη σκέψη, ψευδαισθήσεις και φαντασιώσεις. Μια πολύ γνωστή ψυχωτική διαταραχή είναι η σχιζοφρένεια.

• Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (Post Traumatic Disorders – PTSD)

Εκδηλώνεται μετά από κάποιο ισχυρό σοκ, από κάποιο τραυματικό επεισόδιο, μια έντονη ψυχολογικά & συναισθηματικά κατάσταση.

Συχνά εμφανίζουν τέτοιου είδους διαταραχή άτομα κακοποιημένα (σεξουαλικά ή λεκτικά), άτομα που γύρισαν από εμπόλεμη ζώνη, άτομα που έχασαν ξαφνικά κάποιον αγαπημένο τους, άτομα που έχουν επιβιώσει από κάποιο ατύχημα / ληστεία / φυσική καταστροφή.

Το συναίσθημα που χαρακτηρίζει αυτά τα άτομα είναι συνήθως η απουσία κάθε συναισθήματος. Μούδιασμα. Πάγωμα. Απουσία ενδιαφέροντος για το οτιδήποτε.

• Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (Obsessive-Compulsive Disorders – OCD)

Επίμονες αυτές σκέψεις είναι πάντα αρνητικές και επιβάλλουν στο άτομο ειδικές τελετουργίες (τους λεγόμενους ψυχαναγκασμούς). Η μικροβιοφοβία είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ψυχαναγκασμού που οδηγεί το άτομο στο να πλένει συνεχώς τα χέρια του, να φοβάται να αγγίξει οποιαδήποτε επιφάνεια σε δημόσιο χώρο … να φοβάται ακόμα και την επαφή με άλλα άτομα.

• Διαταραχές προσωπικότητας (Personality Disorders)

Αντικοινωνική συμπεριφορά και συνήθως παρανοϊκή προσωπικότητα. 

• Διαταραχές της διάθεσης (Mood Disorders)

Οι πιο κοινές διαταραχές αυτής της κατηγορίας είναι η κατάθλιψη, η διπολική διαταραχή και η κυνοπανυμική διαταραχή.

Τα κυρίαρχα συναισθήματα είναι η θλίψη και η παραίτηση. Πολύ συχνά μπορεί ένα άτομο να εμφανίζει ακραία εναλλαγή χαράς-λύπης (χαρακτηριστικό της διπολικής διαταραχής).

Δευτερεύουσες Κατηγορίες Ψυχικών Διαταραχών

• Διαταραχές προσαρμογής (Adjustment Disorders)

• Σωματικές συμπτωματικές διαταραχές (Somatic Symptom Disorders)

• Διαταραχές με τικ (Tic Disorders)

Η ΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟ ΑΤΟΜΟ ΠΟΥ ΝΟΣΕΙ

Η έννοια του Εκφραζόμενου Συναισθήματος προσδιορίζει τις μορφές και τους τύπους της συναισθηματικής έκφρασης του κάθε μέλους μιας οικογένειας προς ένα άλλο. Το Εκφραζόμενο Συναίσθημα μπορεί να πάρει τη μορφή:

• της επικριτικής στάσης
• της επιθετικότητας
• στης συναισθηματικής υπερεμπλοκής

Στις παραπάνω περιπτώσεις το συναίσθημα χαρακτηρίζεται ως υψηλό ή αρνητικό.

Αντίθετα, το συναίσθημα χαρακτηρίζεται ως χαμηλό ή θετικό όταν παίρνει τη μορφή:

• της "ζεστασιάς"
• της θετικής στάσης

δραστηριότητα 1: Παρακολουθήστε τα παρακάτω βιντεάκια και σχολιάστε τα γράφοντας λίγες γραμμές για το καθένα. Σας βρίσκουν σύμφωνους; Υπάρχουν σημεία στα οποία διαφωνείτε;

δραστηριότητα 2:   αφού μελετήσετε την ενότητα συμπληρώστε το παρακάτω τεστ.

ΤΕΣΤ ΠΡΩΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ